Pottenbakken doe je zo
Alles over pottenbakken, klei en keramiek
Hoi, ik ben Moniek en ik vind pottenbakken erg leuk. Ik heb al verschillende cursussen pottenbakken gedaan en het is echt een hobby van mij geworden. Momenteel volg ik een jaarcursus pottenbakken en keramiek bij de Kunstlinie in Almere. Ik wil graag mijn ervaringen met klei met je delen. Heb je aanvullingen, opmerkingen of suggesties op mijn stukje, laat dan gerust een reactie achter! Hieronder enkele aantekeningen over de handelingen die ik verrichten moet om een potje op te trekken op de draaischijf. Houd je handen vochtig, liefst in warm water vanwege reumatische klachten die anders op kunnen spelen.
- Eerst een flinke homp klei nemen, even doorwerken (liefst op gipsplaat). Zo min mogelijk lucht er in kneden. Als laatste in een obelisk vorm gooien (smal van boven en breder van onder).
- Op de schijf, enigszins in het midden, plaatsen. Warm water in teil (evt. met wat slib), sponsje en hoekje / touwtje.
- Mast draaien, handen eromheen en centreren. Omhoog en weer omlaag, met duimen afsluiten. Schijf moet hard draaien! Omlaag, centreren. Kijk regelmatig op, anders word je draaierig en val je van je zitje! Dit een paar keer doen, tot het deel van de klei wat je wilt gebruiken gecentreerd is.
- Isoleren welk deel je gaat gebruiken voor je pot / schaal. Schijf hoeft niet zo hard meer.
- Pot “liefdevol” in de handen en beide duimen, naast elkaar, naar beneden tot bodem. Voel met je buitenste vingers hoe diep je moet. Bodem ongeveer cm dik. Hou het kuiltje nat.
- Duimen over de bodem naar buiten trekken tot buitenwand ongeveer halve cm is (afhankelijk van de grootte van je toekomstige pot).
- Rechterduim in pot, om de rand en linker wijsvinger in het midden van de bodem. Linker middelvinger buitenkant pot. Je brengt de wand op zijn plaats zeg maar. Linkerduim steunen op rechterduim / hand.
- Met L wijsvinger inkerven onderaan de bodem (buitenkant). Daarna L duim tegen L wijsvinger drukken (kussentje maken). Vingers van rechts rechtop in binnenkant pot.
- Op deze manier wordt de klei omhoog gebracht. Een aantal keer doen, steeds afmaken tot boven of voorzichtig halverwege stoppen. Afsluiten steeds met randje tussen vingers en wijsvinger om de rand te fixeren.
- Hoekje gebruiken (denk om touwtje!). Eerst met het hoekje tegen de pot aan, dan draaien en platte kant naar beneden. Je geeft de plek van afsnijden aan.
- Stilzetten de schijf (bij meer oefening langzaam draaien) en touwtje nemen. Touwtje tot de helft trekken (niet zagen!), dan links strak en recht in 1x vlot ook naar links brengen.
- Vingers spreiden en hand draaien om potje op te pakken en te verplaatsen.
- Weekje in plastic laten uitharden voordat je de bodem afdraait.
TIP: Bekijk ook de instructievideo’s op de videopagina
Open Dag Pottenbakkerij de Vogelpot
De pottenbakkerij
Afgelopen zondag een bezoekje aan de Betuwe gebracht. We hebben niet alleen mooie bloeiende fruitbomen gezien, maar ook de Open Dag van Pottenbakkerij de Vogelpot bezocht, in de molen van Wijk bij Duurstede geklommen en de Brocante- en Kunstmarkt bezocht.
Toen we de winkel van de pottenbakkerij binnen wilden gaan kwamen er wel erg veel mensen uit en we vroegen ons al af hoe die allemaal in dat kleine winkeltje konden passen. Het bleek dat je helemaal door naar achteren kon lopen en daar was van alles te zien en te beleven. Zo was er een pottenbak demonstratie en konden de kinderen ook zelf achter de draaischijf plaatsnemen. Daarnaast waren er in de overdekte tuin heerlijke taarten: pottenbakken en taarten bakken gaat blijkbaar goed samen. Onze zoon heeft zich ook even lekker op de trampoline kunnen uitleven, terwijl wij het werk van de exposerende kunstenaars bewonderden.
Willibrord Börger van de Pottenbakkerij Vogelpot vertelt: “Pottenbakker … dat ben ik niet zomaar geworden. Ik zocht naar passie in mijn werk. Toen ik in contact kwam met klei werd ik echt geraakt, en voelde direct dat ik daar mijn plezier in kon vinden”. Gelukkig maar want daar hebben niet alleen de mensen die zijn werk kopen plezier van, maar ook vogels, mieren, egels, padden, oorwormen, eekhoorns, lieveheersbeestjes etc. beleven veel plezier aan zijn potten. Afgelopen zomer hadden wij veel slakken in Hongarije en daarom heb ik meteen maar een paar slakkenpotjes gekocht. De slakken blij (van het bier wat we erin doen) en onze plantjes ook.
Verder was er keramiek te zien van Judith Radl. Zij maakt o.a. hele leuke stapelbare tulpenvazen en jachttrofeeën met een knipoog. Bij de tulpenvazen lijkt het soms net of de tulpen die erin staan ook van keramiek zijn, zo’n mooi geheel is het.
Buiten konden we werk van Heike Rabe van Pottenbakkerij Heksenvuur bewonderen. Zij maakt vooral grote tuinobjecten zoals tafeltjes stoelen, krukken en waterobjecten. Toen Sarah Michael ca. 20 jaar geleden naar Nederland kwam deed ze om de taal te leren mee aan een pottenbakkerscursus en vond daarna een baan in een pottenbakkerij. Na 3 jaar productie draaien is ze voor zichzelf begonnen en doet sinds die tijd regelmatig mee aan Internationale keramiekmarkten en exposities. Ze maakt vrolijke kleurrijke gedraaide objecten in 3 categorien: diva’s, high tea en schalen.
Pottenbakken en keramiek in Hongarije
Pottenbakken in Hongarije
Wij komen al jaren in Hongarije: het is een land met een prachtige natuur, gastvrije mensen, een heerlijk mediterraan klimaat in de zomer, fantastische cultuursteden zoals Budapest en Pécs en het is er nog lekker goedkoop. Wij verhuren daar luxe, maar betaalbare vakantievilla’s met zwembad en sauna: ZalaSPA
Misschien dat ik hier in de toekomst nog eens pottenbakkerscursussen ga geven. Krachtstroom en een oven heb ik daar al! De bodem waarop onze vakantievilla’s staan bestaat net als in het grootste deel van Hongarije uit kleiachtig leem en het zal je dus niet verbazen dat hier al een lange traditie van pottenbakken en keramiek bestaat. Wat je veel ziet zijn sierborden voor aan de muur. Elk exemplaar is uniek en fraai gedecoreerd. Wat ook nog veel ambachtelijk gemaakt wordt zijn tweelingkannen, melkkannen en wijnkruiken, de goulashkommen met twee oortjes en voorraadpotten. Daarin kunnen de pottenbakkers hun vakmanschap kwijt, elk exemplaar is weer een beetje anders. In Hongarije zijn nog steeds circa 200 pottenbakkers actief, van wie het grootste deel traditioneel werkt.
Afgelopen zomer waren wij in Bodony in het Matra gebergte en daar was een echte pottenbakkerswedstrijd, compleet met een officiële prijsuitreiking. 
Natuurlijk was er ook een markt waar je de pottenbakkers live aan het werk kon zien en waar je hun producten kon kopen.
En toen ik de theepot hierboven zag, was ik meteen verkocht. Klik, vergroot en bewonder. Heel beroemd is het porselein van Herend. De fabriek is een van ‘s werelds grootste en heeft een lange traditie (sinds 1828) op het gebied van fabricage van hoogwaardig en exclusief porselein, dat vaak nog met de hand gemaakt wordt. Per jaar komen er rond de 100.000 bezoekers naar de fabriek in Herend. Laat u in het museum verrassen door het prachtige aardewerk en demonstraties over de fabricage.
Hongaren zijn dol op festivals. Je hebt er grote muziekfestivals zoals Sziget in Budapest en Balaton Sound, maar ook zijn er heel veel wijnfestivals. Hier kan je naast wijn ook veel lekkers kunt proeven en van muziek en dans genieten. Er zijn er ook festivals van het brood, de appel, de palinka, het bier etc. Een heel leuk festival is ook het Valley of Art festival. Dat is een kunstfestival in Kapolcs met o.a creatieve ontwerpen, keramiek, theater, kookwedstrijden etc. Dit wordt in juli gehouden.
  Een ander evenement wat ook zeker de moeite waard is, is de gigantische jaar handwerkersmarkt van 16-20 augustus in het centrum van Budapest. Daar komen circa 900 handwerkers hun ambachten demonstreren en hun waren uitstallen waaronder diverse pottenbakkers uit heel Hongarije. Tot slot van dit berichtje heb ik hieronder nog twee foto’s geplaatst: links een mooi standbeeld uit 1907 in ons dorp en rechts een foto van de serre van onze Hongaarse villa. Klik er maar eens op en kijk eens goed naar de prachtige vloertegels! Deze zijn nog met de hand gemaakt en gebakken.  Kortom, ik kan iedereen en zeker liefhebbers van keramiek aanraden vlug eens naar Hongarije te komen! Kijk voor meer informatie over heel betaalbare overnachtings mogelijkheden in onze villa’s met sauna en zwembad op de website van ZalaSPA. 
Tot slot wil ik je nog even kennis laten maken met keramiek voor in de tuin. De Hongaarse keramiste Andrea Vertel maakt vorstbestendige sculpturen, die je tuin ook in de winter opfleuren vanwege de vele bonte kleuren die ze gebruikt en de grote dosis humor die in de beeldjes zit. Ze zegt zelf: ” Mijn beelden hebben hebben een eigen persoonlijkheid en mensen beginnen met ze te communiceren, of het nu een vaartuig, een muurfontein, een dier of een menselijk figuur is”. Hieronder een paar foto’s van haar ontzettend leuke werk. Je kunt ze vergroten door erop te klikken.
|
Je kunt natuurlijk ook even een kijkje op haar mooie website over keramiek nemen.
Pottenbakken in een Raku oven
Potttenbakken door Raku stoken
Het woord raku komt van een Japanse uitdrukking die vreugde of geluk betekent. De naam wordt nu gebruikt voor een bepaalde stookmethode. Dat stoken ziet er nogal spectaculair uit! Ik heb er twee mooie filmpjes over gevonden die allebei prachtige, maar totaal uiteenlopende resultaten te zien geven. Bij de video van de Silvermine School of Art’s Ceramics worden zelfs in het tweede van de film vazen met haren van dieren meegebakken! Maar het begint allemaal met klei op de draaischijf. In het eerste filmpje zie je hoe op creatieve en humoristische wijze kippetjes worden gebakken (maar deze zijn niet om op te eten). Beide video’s laten ook zien dat Raku eerder decoratief dan functioneel is. Veel kijkplezier bij de eerste video!
Leuk gedaan, toch? Ik vond ze in ieder geval heel erg creatief! In het volgende filmpje uit de USA lijkt het weer wat meer op pottenbakken in een oven en gaat het er weer heel anders aan toe. Rakupotten worden eerst op 1000 graden biscuitgestookt en vervolgens geglazuurd en in de raku-oven gestookt. De oven wordt snel, meestal in 20-30 minuten op een temperatuur van 1000 graden gebracht. Het glazuur is dan gesmolten. De roodgloeiende potten worden daarna met een tang uit de oven gehaald en meestal in een ton zaagsel gelegd. Door de snelle temperatuurwisseling krijgen de potten een thermische schok, dit geeft het speciale effect en accenten aan het glazuur. Bij koperhoudende glazuren zie je steeds verschillende kleuren op het oppervlak tot de pot afkoelt of in water gedompeld wordt en het effect op de pot blijft. Nou hier komt dan het tweede filmpje dat twee verschillende manieren laat zien wat voor een fraai keramiek je kunt maken met deze bijzonder manier van pottenbakken.
Gereedschap en materialen
Pottenbakken: wat heb je ervoor nodig?
Je hebt bij het pottenbakken om verschillende potten te maken altijd bepaalde spullen nodig. Of je veel duur gereedschap moet aanschaffen hangt af van het soort werk dat je wilt maken. Het gereedschap dat je voor het maken van keramiek nodig hebt kan je in twee categorieën: handgereedschap en apparaten. De laatste zijn het duurst. Bij handvormen heb je natuurlijk minder gereedschap nodig, terwijl je voor het draaien minstens een draaischijf moet hebben.
Handgereedschap
Wat voor potten je ook maakt, je hebt altijd gereedschap nodig om de klei te snijden, schrapen en modelleren. Een set houten kleikloppers komt dan ook goed van pas om de klei in vorm te kloppen en het oppervlak te verfijnen. Elke pottenbakker heeft zo zijn eigen voorkeur.
Groter gereedschap bij het pottenbakken
De grote apparaten die een pottenbakker nodig heeft in zijn atelier zijn duidelijk duurder dan het handgereedschap. Er zijn echter een aantal zaken die je persé moet hebben. Pottenbakkers kunnen niet een oven en wie z’n eigen potten wil draaien heeft een draaischijf nodig. De hoeveelheid werk die je wilt maken bepaalt uiteindelijk welke van de volgende spullen je nodig hebt. Er zijn twee soorten ovens: elektrische en gasovens. Deze zijn er in alle maten en soorten: van eenvoudige hobbyovens die je op het lichtnet aansluit tot de grote ovens die op krachtstroom werken.
Draaischijven zijn er in drie soorten: de schopschijf, de primitieve draaischijf en de elektrische draaischijf.
Overig groter gereedschap voor het pottenbakken: de boetseerschijf, een kleimolen, een kogelmolen, spuitapparatuur, een kleiwals en een strengenpers.
Keramiek of Pottenbakken?
Een keramiste hoeft geen pottenbakster te zijn, maar een pottenbakster is wel een keramiste.
Bovenstaand citaat heb ik eens ergens gelezen en spreekt mij bijzonder aan. Pottenbakkers maakten vroeger voornamelijk gebruiksvoorwerpen en keramisten voornamelijk decoratief werk, maar op een mooie vaas of theepot raak ik niet vlug uitgekeken. Daar zit een hele wereld in van vorm, metaaloxidanten, vuur en kwarts.
Toch zijn er blijkbaar lieden zoals ene Mels Boom die op het pottenbakken als hobby en ambacht neerkijken, want Mels Boom is beheerder van de NL startpagina over keramiek en weigert daar zonder enige vorm van uitleg een link naar mijn website op te nemen. Op diezelfde pagina staan notabene wel totaal irrelevante links zoals naar een site die sinds 1998 niet meer is bijgewerkt. Uiteraard staan er wel links en banners naar Mels B. zijn eigen amateuristische site. Blijkbaar helpt dat niet veel, want gemiddeld krijgt die site van hem wel zo’n 3 bezoekers per dag en die van mij 40-50. Dus zoveel helpt promotie via die NL startpagina vol persoonlijke voorkeuren van hem nou ook weer niet en mis ik die link daar dus niet echt 
Hoog tijd dat ik zelf een eigen startpagina ga beginnen! Maar goed voor dat ik hier nog meer woorden aan vuil maak, snel terug naar het pottenbakken!
Hoe gaat een pottenbakker nou precies te werk?
1: De pottenbakker moet de juiste klei uitkiezen en als het nodig is moet die natgemaakt worden. Je kunt klei zelfmaken maken of het kant en klaar kopen. Natuurlijk kost zelf maken meer moeite, maar het geeft ook vaak opvallende resultaten.
2: De klei moet gekneed worden zodat er geen luchtbellen meer in de klei zitten. Dat is belangrijk, want anders bestaat het gevaar dat het tijdens het bakken ontploft! Het kneden gebeurt meestal via de zogenaamde ossenkopmethode (zie foto hieronder) en soms via de wat moeilijkere spiraalmethode. 
3: Het pottenbakken gaat nu echt beginnen. De pottenbakker gaat de klei nu bewerken tot een voorwerp en kan daarbij uit verschillende vorm technieken kiezen: Bij het draaien wordt voor het pottenbakken een pottenbakkerschijf gebruikt. Deze kan machinaal of met de voet aangedreven worden. Er moet eerst een bolletje klei in het midden van de schijf geplaatst worden waarna de pottenbakker met draaien kan beginnen en het bolletje in een voorwerp verandert. In tegenstelling tot bij het draaien wordt de klei bij boetseren met de handen vormgegeven. Een andere mogelijkheid is het platrollen van de klei met een deegroller. Hierdoor krijg je lappen of plakken klei die door de pottenbakker aan elkaar geplakt worden. Wat ook kan is met je handen slierten rollen en die op elkaar plaatsen zodat je een pot kunt maken. Weer een hele andere manier is het gieten in een mal van gips. Hierbij wordt klei met water gemengd en in de mal gegoten. Als het gedroogd is, kan het voorwerp uit de mal gehaald worden.
4: Als het voorwerp goed droog is wordt het voor de eerste keer (op ca. 900 °C) gebakken. Het is dan altijd even spannend of er geen barsten onstaan.
5: Als het voorwerp heel uit de oven is gekomen wordt het aardewerk mooi gladgeschuurd door de pottenbakker.
6: Nu moet het aardewerk geglazuurd worden. Dat is een lastig maar ook een heel leuk en creatief onderdeel van het pottenbakken. Iedere pottenbakker heeft zo zijn eigen favoriete manier van glazuren: De een dompelt het voorwerp in de glazuur, de ander “verft” de glazuur liever met een kwastje aan of spuit het op het aardewerk.
7: Tot slot wordt het geglazuurde voorwerp voor de tweede keer gebakken en nu op ca. 1200 graden. Het resultaat is hopelijk een fraai stuk keramiek.
De geschiedenis van pottenbakken en keramiek
Pottenbakken en keramiek door de eeuwen heen
Klei is een opwindend materiaal dat kan worden gebruikt om een eindeloze verscheidenheid aan voorwerpen te maken, van dagelijkse gebruikersvoorwerpen tot enorme sculpturen voor openbare plaatsen. De technieken voor het vormen, decoreren en afwerken zijn al heel oud en de kennis van voorgaande generaties wordt voortdurend uitgebreid met nieuwe inzichten en ontwikkelingen op technisch gebied.
De geschiedenis van het keramiek en pottenbakken loopt parallel aan de geschiedenis van de mens. Het weerspiegelt de veranderingen in de gewoonten en rituelen van de verschillende beschavingen. Sinds de vroegste tijden heeft de mens objecten van klei gemaakt die ze konden aanbidden en gebruiken. De ontwikkeling van gebruiksaardewerk ging gelijk op met die van de vroegste landbouw, zo’n 10.000 jaar geleden. In het oude China en Japan gingen pottenbakkers de steengoedklei op hoge temperatuur stoken waardoor ze de klei vereeuwigden. Recent zijn er in China tien pottenbakkersovens uit de Yangshao periode (ongeveer 5000 jaar geleden.
Ongeveer 2000 v. Chr. Werd het glazuurbranden uitgevonden. Deze ontdekking gaf pottenbakkers de mogelijkheid het oppervlak van de potten te verrijken met kleur en textuur. Ze onderzochten wat met klei mogelijk was. Ze vonden de vorm het belangrijkste. Een overdadige decoratie vonden deze oude Chinese pottenbakkers overbodig. Het effect van de vlammen op de rauwe klei vonden ze belangrijker.
Klei is een uniek expressiemiddel waarmee de kunstenaar zowel functioneel als decoratief werk kan maken. Pottenbakkers hoeven zich niet meer te beperken tot grondstoffen en het gereedschap dat in hun directe omgeving aanwezig is. Tegenwoordig zijn de materialen gemakkelijk te krijgen en van constante kwaliteit. Zo is er ook tussen de verschillende beschavingen een uitwisseling van ideeën onstaan omdat geografische en culturele grenzen zijn verdwenen.
Inspiratie en ontwerp bij het pottenbakken
Pottenbakken: Inspiratie en ontwerp
Een pottenbakker of kleikunstenaar haalt de inspiratie uit bijna alles wat hij ziet of hoort. Hierbij is de natuur altijd een rijke inspiratiebron geweest: de kleuren van het landschap, de vorm en het gladde gevoel van kiezels, diep uitgesleten rotsformaties, maar ook bladeren, schelpen en bloemen. Voor je begint met pottenbakken is het dan ook verstandig om je eerst te verdiepen in het ontwerp.
Minder is meer
Door de uitgebreide hoeveelheid aan materialen kom je al snel in de verleiding om je werk zwaar te decoreren. Eenvoud is altijd het beste en een decoratie moet bij het pottenbakken dan ook altijd in harmonie zijn met de vorm van het werk. Als je wilt dat je decoratie opvalt, houd je werk dan eenvoudig en gebruik duidelijke lijnen. Soms is het zelfs beter om de vorm voor zich te laten spreken en alleen eenvoudig glazuur aan te brengen.
Kijk om je heen
Alle kunst is een interpretatie van wat we zien en ervaren. Pottenbakkers hebben de mogelijkheid om niet alleen kleuren en texturen, maar ook vormen en structuren uit hun omgeving weer te geven. Denk hierbij aan geometrische patronen die in de natuur voorkomen in de vorm van bladeren en zaden of door de mens gemaakt structuren, zoals bakstenen en keien in een muur kunnen inspireren tot een decoratie van laagjes slib. Paddenstoelen en mos kan je op een oppervlak boetseren. Matte koper raku-glazuren creëren het effect van roestig metaal. Hooggestookt en rauwgepolijst porselein doet denken aan kiezels op het strand die door eb en vloed gladgeschuurd zijn.
Schetsen maken
Veel pottenbakkers tekenen en schilderen om hun ideeen vast te leggen. Als je je decoratie eerst tekent voor je hem opbrengt, maak je minder snel fouten. Leer de belangrijke elementen van het ontwerp te selecteren en zorg ervoor dat ze een relatie hebben met de vorm. Met wat oefening en geduld ontwikkel je al snel een eigen persoonlijke beeldtaal die je tot uitdrukking kan brengen met je keramiek.
